Stress có gây suy nhược cơ thể không? Dấu hiệu và cách phục hồi

Áp lực công việc, tài chính hay chuyện gia đình đôi lúc chỉ khiến tinh thần căng trong vài ngày. Nhưng nếu trạng thái lo lắng kéo dài, một số người bắt đầu ngủ kém, ăn thất thường, đầu óc khó tập trung rồi nhận thấy thể lực cũng giảm theo.

Cụm từ “stress gây suy nhược cơ thể” thường được dùng để mô tả diễn tiến này. Về mặt y khoa, stress không nên được xem như lời giải thích mặc định cho mọi tình trạng suy yếu; điều quan trọng là xác định mối liên hệ giữa áp lực tâm lý, các thay đổi trong sinh hoạt và mức năng lượng của người đang gặp vấn đề.

1. Stress và lo lắng có thể khiến cơ thể suy nhược như thế nào?

Stress là phản ứng của cơ thể trước một yêu cầu hoặc áp lực. Phản ứng ngắn hạn có thể giúp con người thích nghi với tình huống khó, nhưng stress kéo dài lại dễ đi cùng mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ, giảm tập trung, đau nhức và thay đổi thói quen ăn uống.

MedlinePlus ghi nhận stress quá mức có thể biểu hiện bằng thiếu năng lượng, mệt, khó ngủ hoặc ngủ quá nhiều, đau đầu, rối loạn tiêu hóa, khó tập trung và thay đổi cân nặng. NHS cũng liệt kê lo lắng liên tục, cảm giác quá tải, khó tập trung, ngủ quá ít hoặc quá nhiều và ăn uống thay đổi trong nhóm biểu hiện thường gặp của stress.

Do đó, lo lắng làm suy nhược cơ thể thường không diễn ra theo một đường thẳng kiểu “căng thẳng → lập tức mất sức”. Tác động thường hình thành qua nhiều mắt xích cùng lúc:

Áp lực kéo dài
→ đầu óc khó thư giãn
→ giấc ngủ và thói quen sinh hoạt bị xáo trộn
→ khả năng tập trung, ăn uống và phục hồi giảm
→ cảm giác mệt, thiếu năng lượng rõ dần.

Cần phân biệt stress với làm việc quá sức. Một người có thể chịu tải công việc lớn chủ yếu về thể chất hoặc thời gian mà không quá lo âu; ngược lại, cũng có người làm không quá nhiều nhưng luôn trong trạng thái căng, lo sợ hoặc khó ngắt dòng suy nghĩ. Hai bối cảnh có thể xuất hiện cùng nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau.

2. Stress kéo dài dễ làm giấc ngủ mất khả năng phục hồi

Giấc ngủ là một trong những cầu nối rõ nhất giữa stress và trạng thái mệt kéo dài. Người căng thẳng có thể khó đi vào giấc, thức nhiều lần, ngủ quá ít hoặc thậm chí ngủ nhiều nhưng vẫn cảm thấy chưa được nghỉ ngơi đầy đủ.

MedlinePlus cho biết stress kéo dài có thể gây khó ngủ; tài liệu khác của cơ quan này cũng mô tả stress liên quan đến fatigue và các vấn đề về giấc ngủ.

Một vòng lặp dễ hình thành:

Tuy nhiên, mất ngủ cũng có nhiều nguyên nhân khác. Nếu vấn đề giấc ngủ trở thành biểu hiện chính, kéo dài độc lập với giai đoạn stress hoặc không cải thiện dù áp lực đã giảm, cần xem xét sâu hơn mối quan hệ mất ngủ và suy nhược cơ thể thay vì mặc định tất cả đều do tâm lý.

3. Ăn uống, khả năng tập trung và mức năng lượng cũng có thể thay đổi

Stress không chỉ thể hiện qua cảm xúc. NHS ghi nhận người căng thẳng có thể ăn nhiều hoặc ít hơn bình thường, khó tập trung, khó đưa ra quyết định và dễ quên; MedlinePlus cũng liệt kê rối loạn tiêu hóa, thay đổi cân nặng, thiếu năng lượng và giảm tập trung trong các biểu hiện của stress quá mức.

Ba thay đổi này có thể khuếch đại cảm giác suy yếu:

• Ăn ít hoặc bỏ bữa: lượng năng lượng và dưỡng chất đưa vào giảm, nhất là ở người vừa stress vừa bận rộn.

• Ăn uống thất thường: một số người ăn quá ít vào ban ngày rồi ăn nhiều vào buổi tối, khiến nhịp sinh hoạt khó ổn định.

• Giảm tập trung: công việc quen thuộc mất nhiều thời gian hơn, tạo cảm giác “đầu óc hết pin” dù chưa vận động nhiều.

• Giảm mức hoạt động: người quá tải tâm lý dễ bỏ tập luyện, ngại giao tiếp hoặc thu hẹp hoạt động thường ngày.

• Tăng dùng caffeine, rượu bia hoặc thuốc lá: đây có thể là cách đối phó tạm thời nhưng dễ ảnh hưởng thêm đến giấc ngủ và sức khỏe.

Vì vậy, câu hỏi “bổ sung chất gì cho cơ thể suy nhược do căng thẳng?” không nên được trả lời bằng một vitamin hay sản phẩm cố định. Trước tiên cần xem người đó có đang ăn thiếu, bỏ bữa, giảm cân hay có dấu hiệu thiếu chất hay không; phần lựa chọn khẩu phần và vi chất nên được xử lý riêng ở nội dung suy nhược cơ thể nên ăn gì và vitamin cho người suy nhược cơ thể.

4. Vòng xoắn stress – mệt mỏi hình thành ra sao?

Mệt do stress thường khó nhận ra vì từng thay đổi ban đầu khá nhỏ. Một vài đêm ngủ kém, ăn ít đi hoặc giảm tập trung chưa chắc gây ảnh hưởng lớn, nhưng các yếu tố này có thể cộng dồn nếu nguồn áp lực không được giải quyết.

Có thể hình dung diễn tiến như sau:

Stress/lo lắng kéo dài
↓
Khó thư giãn – ngủ kém – ăn uống xáo trộn
↓
Năng lượng thấp – khó tập trung – giảm hiệu suất
↓
Công việc và sinh hoạt trở nên nặng nề hơn
↓
Cảm giác quá tải tăng
↓
Stress tiếp tục duy trì

NHS lưu ý stress kéo dài hoặc nghiêm trọng có thể dẫn đến trạng thái kiệt quệ về thể chất, tinh thần và cảm xúc thường được gọi là burnout. Tuy nhiên, burnout cũng không đồng nghĩa với một chẩn đoán “suy nhược cơ thể”, nên cách gọi này chủ yếu giúp mô tả bối cảnh quá tải kéo dài.

Điểm có giá trị nhất khi theo dõi vòng xoắn trên là xác định mắt xích nào đang duy trì tình trạng mệt. Người ngủ rất ít cần ưu tiên phục hồi giấc ngủ; người bỏ bữa và sụt cân cần sửa lại chế độ ăn; người bị áp lực công việc liên tục lại cần xem lại tải công việc chứ không chỉ tìm cách “bồi bổ”.

5. Làm gì để phục hồi nếu suy nhược liên quan stress?

Mục tiêu đầu tiên không phải loại bỏ mọi stress, mà giảm mức quá tải và khôi phục những hoạt động giúp cơ thể phục hồi. MedlinePlus khuyến nghị ngủ đủ, vận động đều, thực hành các hoạt động thư giãn, hạn chế quá nhiều caffeine, xác định việc cần ưu tiên và tìm hỗ trợ từ người thân hoặc bạn bè.

Có thể bắt đầu bằng checklist sau:

• Xác định nguồn gây áp lực: công việc, tài chính, gia đình, chăm sóc người thân hay một biến cố cụ thể.

• Giảm bớt việc không cấp thiết: tránh duy trì trạng thái mọi việc đều “phải làm ngay”.

• Bảo vệ giờ ngủ: hạn chế mang công việc lên giường, giảm caffeine vào cuối ngày và cố giữ giờ ngủ tương đối ổn định.

• Ăn đúng bữa hơn: không dùng cà phê hoặc đồ ngọt để thay bữa trong những ngày bận.

• Duy trì vận động vừa sức: đi bộ, giãn cơ hoặc hoạt động nhẹ đều đặn phù hợp hơn với việc ép bản thân tập nặng lúc đang kiệt sức.

• Tạo khoảng ngắt tâm lý: thư giãn cơ, thiền, bài tập thở hoặc một hoạt động giúp chuyển sự chú ý khỏi nguồn áp lực.

• Tìm hỗ trợ: trao đổi với người thân, đồng nghiệp hoặc chuyên gia nếu khó tự tháo gỡ vấn đề.

Phần xây dựng kế hoạch nghỉ ngơi, vận động và phục hồi tổng thể được triển khai sâu hơn ở nội dung suy nhược cơ thể nên làm gì.

Không nên tự dùng thuốc an thần, thuốc ngủ hay liên tục đổi các loại thuốc bổ để “chống stress”. Nếu stress, lo âu hoặc tâm trạng giảm ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần có thể đánh giá nguyên nhân và lựa chọn phương pháp can thiệp phù hợp; NIMH cho biết liệu pháp tâm lý được sử dụng để xử lý stress kéo dài cùng các thay đổi về cảm xúc, suy nghĩ và hành vi.

6. Khi nào không nên chỉ quy tình trạng suy nhược cho stress?

Một điểm dễ mắc phải là đã biết bản thân đang stress thì mọi triệu chứng sau đó đều được gắn cho stress. Trên thực tế, thiếu máu, bệnh tuyến giáp, đái tháo đường, rối loạn giấc ngủ, nhiễm trùng và nhiều vấn đề khác cũng có thể biểu hiện bằng mệt hoặc giảm năng lượng.

Nên cân nhắc thăm khám nếu tình trạng mệt không cải thiện sau vài tuần, ảnh hưởng rõ tới hoạt động thường ngày hoặc không còn tương xứng với mức áp lực đang gặp. MedlinePlus cũng khuyến nghị tìm hỗ trợ chuyên môn nếu fatigue không cải thiện sau vài tuần; NIMH lưu ý các triệu chứng khó chịu hoặc nghiêm trọng kéo dài từ khoảng 2 tuần như khó ngủ, thay đổi ăn uống/cân nặng, khó tập trung, mất hứng thú hay không hoàn thành được công việc thường ngày cần được đánh giá.

Đặc biệt, không nên chỉ quy cho stress nếu xuất hiện:

• Sụt cân không chủ ý.

• Sốt hoặc vã mồ hôi đêm kéo dài.

• Da, niêm mạc nhợt rõ.

• Khó thở, đau ngực hoặc đánh trống ngực tái diễn.

• Khát nhiều, tiểu nhiều hoặc cân nặng thay đổi bất thường.

• Yếu một vùng cơ thể hoặc sức cơ giảm rõ.

• Rối loạn tiêu hóa dai dẳng.

• Mất ngủ nặng dù nguồn stress đã giảm.

• Mệt ngày càng tăng dù đã nghỉ ngơi, ăn uống và ngủ tốt hơn.

Những trường hợp này cần mở rộng đánh giá sang nguyên nhân suy nhược cơ thể hoặc các bệnh lý có khả năng gây giảm thể lực, thay vì tiếp tục xử lý như một vấn đề căng thẳng đơn thuần.

Nhìn chung, stress kéo dài có thể tạo ra một chuỗi thay đổi về giấc ngủ, ăn uống, khả năng tập trung và mức hoạt động, từ đó khiến người bệnh cảm thấy ngày càng thiếu sức. Việc phục hồi hiệu quả vì vậy cần tác động vào chính những mắt xích đang duy trì vòng xoắn, đồng thời nhận biết thời điểm triệu chứng đã vượt khỏi phạm vi hợp lý để chỉ giải thích bằng stress.

Nguồn tham khảo: MedlinePlus – U.S. National Library of Medicine; NHS; National Institute of Mental Health (NIMH).

• https://duocbinhdong.mozellosite.com/mua-hang-truc-tuyen/item/bo-duong/bat-tien-binh-dong/

• https://duocbinhdong.mozellosite.com/cam-nang-suc-khoe/params/post/5296829/suy-nhuoc-co-the

• https://duocbinhdong.mozellosite.com/cam-nang-suc-khoe/params/post/5296835/dau-hieu-suy-nhuoc-co-the

Tác giả: Võ Ngọc Yến Nga

Nội dung được biên soạn và xuất bản bởi Dược Bình Đông – thương hiệu thuộc Công ty TNHH Dược Phẩm Bình Đông.

Dược Bình Đông – Giao thoa thế hệ, thân thuộc mọi nhà

Dược Bình Đông kế thừa những giá trị của nền Y học cổ truyền Việt Nam, với tiền thân là Cơ sở sản xuất thuốc Y học dân tộc Bình Đông. Qua nhiều thế hệ, thương hiệu tiếp tục phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ thảo dược, đồng thời chia sẻ kiến thức về chăm sóc và bảo vệ sức khỏe đến cộng đồng.

Thực phẩm này không phải là thuốc, không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Nguồn: 

• https://www.binhdong.vn/cam-nang-suc-khoe/cac-dau-hieu-suy-nhuoc-co-the-va-huong-dieu-tri/
• https://www.binhdong.vn/cam-nang-suc-khoe/cang-thang/

No comments

Leave a reply